- Tu wszystko się ludziom pomieszało: nie wiedzą, gdzie jest Anglia, co to znaczy Zjednoczone Królestwo. Sztandarowa pozycja historyczna The Oxford History of Britain już we wstępie pokazuje, że autor nie wie, co to jest Brytania. On myśli, że to to samo co Wielka Brytania. Mamy tu bigos geograficzny, historyczny i terminologiczny.

- Zjednoczone Królestwo jest tworem historycznym, w którym oba te czynniki były niezbędne. W XVI wieku mamy więc unię Anglii z Walią, na początku XVIII wieku Anglii i Walii ze Szkocją - i tak powstała Wielka Brytania. Wreszcie na początku XIX wieku doszło do unii Wielkiej Brytanii z Irlandią. Przez cały ten czas Anglia była tylko częścią królestwa, co prawda dominującą, ale częścią. Niestety, Anglicy nie patrzą na rozwój Królestwa i nie widzą jego upadku. Paradoksalnie po I wojnie Zjednoczone Królestwo straciło więcej terytorium niż Niemcy. Ale Anglicy o tym w ogóle nie myślą.

- Nie wierzę tym sondażom. Gdyby w 1789 roku w Paryżu przeprowadzono sondaż o monarchii we Francji, to 70. a może nawet 80 procent obywateli byłoby za. W 1917 roku w Petersburgu większość opowiedziałaby się za carem. Monarchia trwa siłą inercji, zwykli ludzie nie myślą o tym, jak mogliby żyć bez niej. To nie znaczy, że taka monarchia jest mocna. W Wielkiej Brytanii przeciwnie - monarchia jest bardzo krucha i długo nie potrwa. Całe młode pokolenie traktuje to obojętnie. Gdy byłem małym chłopcem i zmarł Król, cała nasza szkoła płakała. Czuliśmy, że monarchia była częścią nas. Dzisiaj nic z tego nie zostało, ewentualnie tylko sentymenty starszych ludzi.

- Tak to widzę. I dlatego próbuję Anglików upomnieć, ostrzec, że taki los stoi przed nimi. Oni nie czują w ogóle zagrożenia. Anglia rośnie liczebnie, południowy wschód ma bogactwa naturalne, po prostu się rozwija. Szkocja, Walia i Irlandia, ale też północna Anglia czują się osamotnione i będą się buntować. Oznaki tego już widać - oto północny wschód, Newcastle - ludzie tam czują się bardziej związani ze Szkocją niż z Londynem. I wydaje mi się, że to poczucie jest bardzo mocne. Paradoksalnie wspiera je Unia Europejska. Dzięki niej zmiana granic niewiele dziś znaczy. Wspólna gospodarka, wspólny rynek, niedługo będzie jedna waluta. W takiej rzeczywistości mała Szkocja może kwitnąć jak mały Luksemburg czy Belgia. Unia Europejska to jest klub, w którym jest miejsce dla wszystkich typów państw: większych, jak Niemcy, średnich, jak Polska, czy małych, jak Irlandia. Walijczycy i Szkoci patrzą na sukces Irlandii, która odeszła od królestwa 70 lat temu i teraz jest bogatsza od Wielkiej Brytanii.

- To widać w wynikach tego sondażu. W PRL-u był głód prawdziwej historii. Ludzie wiedzieli, że ta oficjalna historia jest fałszywa i dlatego cenili tak wysoko Jasienicę. Cenili człowieka, który ośmielił się mówić prawdę, nie pisał pod naciskiem politycznym, ideologicznym. On karmił ludzi, którzy czuli głód prawdy. On pierwszy. Natomiast ja zacząłem pisać Europę w latach 80., gdy jeszcze istniał podział, a Europa żyła jeszcze bez świadomości wschodu. Ludzie już nawet zaczęli mówić, że Europa to jest Zachód, natomiast wschodni blok żył w izolacji. Poczułem potrzebę, żeby napisać o całej Europie. Zanim moja książka została wydana, cały ten podział zniknął. Dlatego ta książka była także wielkim sukcesem na Zachodzie, bo to była rewelacja - dowód, że Europa nie kończy się na Niemcach. Ta książka pokazała, że Polska jest członkiem tej samej wspólnoty.

- Prawda jest trudna. Nie każdy szuka prawdy. W systemie komunistycznym prawda się w ogóle nie liczyła, przeszłość była używana jako element manipulowania teraźniejszością. Historyk musi pisać o faktach, o prawdzie na tyle, na ile jest ją w stanie ustalić. Ale też pisać musi o mitach, o tym, co w mitach jest legendą, a co faktem. Mity istnieją, a ponieważ są częścią naszej świadomości - mają miejsce w historii.

"Życie" nr 292, 15.12.1999