- Swoje książki adresuje pan nie tylko do studentów i specjalistów...

- Rzeczywiście, bardziej dbam o szeroką wizję, ale szczegółami nie gardzę. Wielką katedrę buduje się z pojedynczych cegieł i kamieni. Jeśli są one niepewne, całość może runąć. Historyk nie pisze fikcji, musi pracować w oparciu o fakty. Są jednak różne poziomy faktograficzne - są wydarzenia, które tworzą tę wielką panoramę, i mikroskopijne zdarzenia, mieszczące się w strukturze mniejszych zjawisk. Dzieje naszego kontynentu pisane przez Francuzów, Amerykanów czy Anglików często obejmowały wyłącznie Europę Zachodnią. Na wschód od Niemiec nie było nic. Moim zdaniem, fakt istnienia całych narodów jest ważniejszy niż daty królowania pewnych ludzi, czy to, jak się literuje nazwiska monarchów węgierskich. Nie mogę być specjalistą w każdej dziedzinie historii. Mogę napisać to, co wiem i oddać kolegom do konsultacji. Oni sami jednak często nie mogą się między sobą dogadać. Oddałem do sprawdzenia rozdział książki Europe. A History poświęcony starożytnej Grecji. Jeden kolega mówi mi: "bardzo dobrze", drugi: "źle". Syntetyk musi podejmować arbitralne decyzje. Niektórzy wierzą, że istnieje absolutna prawda historyczna, że specjaliści pewnego dnia dojdą do niej, jak do formuły fizycznej czy matematycznej. Ale tak nie jest. Także błędy nie zawsze można jednoznacznie wskazać. Na przykład jedni przyjmują, że pierwszy rozbiór Polski miał miejsce w 1772 r., inni - że było to w roku 1773. Różnica wynika z faktu, iż traktat rozbiorowy podpisano w 1772 r., a stosowna uchwała polskiego sejmu została podjęta w roku następnym. Dla ludzi, którzy znają historię Polski, jest to oczywiste, ale kiedy kilkakrotnie napisałem w swojej książce datę 1773, korekta ją zmieniała. Są tysiące sytuacji, w których oczywista z pozoru faktografia nie jest wcale taka oczywista. Syntetyk nigdy by nie doszedł do całościowej wizji, gdyby zatrzymywał się na każdym szczególe.

- Oczywiście, mitologia i podłoże kulturalne odgrywają tu sporą rolę. Ciekawy jest przykład Grecji, która dziś ma przecież niewiele wspólnego z tym, co uważamy za kulturę zachodnią. Gdy Grecja starała się o przyjęcie do Unii, nie dyskutowano, jak np. w przypadku Hiszpanii, o ustroju politycznym, dzisiejszej demokracji, stanie gospodarki. Mit Grecji jako źródła cywilizacji zachodniej był tak mocny, że weszła do Unii bez tego egzaminu co inni.

- Niestety. Dawny podział na Zachód i Wschód Europy został jeszcze wzmocniony przez 40 lat zimnej wojny i żelazną kurtynę. Ludzie żyjący na Zachodzie utwierdzili się w przekonaniu, że narody po drugiej stronie kurtyny są komunistyczne, zacofane, niezdolne do współżycia w Unii. Ten stereotyp jest bardzo mocny.

- Zachód nie jest urażony na Polskę za postkomunizm. Tam nigdy nie patrzono na komunizm jak na coś groźnego. W życiu naukowym do dziś są słynni naukowcy, którzy do końca należeli do partii komunistycznej. Ludzie na Zachodzie nigdy nie mieli komunizmu na karku, nie wiedzą, co to było. Myślą, że to taka postępowa ideologia, która się nie sprawdziła. Dlatego przeważnie w Ameryce ludzie patrzą przychylnie na postkomunistów, a ich zwycięstwo w wyborach potraktowali jak dowód na wprowadzenie w Polsce demokracji. Myślę też, że oni są bardzo zadowoleni z takiego polityka jak Aleksander Kwaśniewski - sprawnego, przewidywalnego. Lech Wałęsa był wielką figurą, ale nie można było przewidzieć, co zrobi. Dla Zachodu nie było to dobre. Oni chcą stabilnego świata, chcą wiedzieć, jakich reakcji mogą się spodziewać. I zapewne dlatego obecny system jest mniej krytykowany od poprzedniej władzy.

- W Sercu Europy napisał pan, że rozpad Solidarności był wręcz wskazany dla rozwoju polskiej sceny politycznej. Dziś obserwujemy zakrojone na mniejszą skalę, ale jednak próby reaktywowania mitu wielkiej Solidarności. Czy w ogóle możliwe jest odrodzenie tego typu ruchu społecznego?

- Solidarność nigdy już nie wróci z taką siłą. Mogła istnieć wyłącznie dzięki reżimowi komunistycznemu. Owszem, jest możliwe zjednoczenie opozycji przeciw czemuś, ale całego narodu już się nie da porwać - naturą demokracji jest podzielenie partii. Na dzisiejszą sytuację w Polsce patrzę jednak bez większego żalu. Proces kształtowania się głównych formacji politycznych nadal trwa. Na stabilizację na scenie politycznej przyjdzie nam zapewne długo jeszcze poczekać.